In dit programmaboekje over de expositie “Hoop voor Gaza” vindt u een beschrijving van de kunstwerken en de activiteiten uit het verdiepende randprogramma.
Deventer Bergkerk
De ontstaansgeschiedenis van de Bergkerk voert terug naar het eind van de 12e eeuw. Op initiatief van de Norbertijnen van het Duitse klooster Varlar bij Coesfeld werd de kerk in de jaren 1198–1209 gebouwd als een romaanse kruisbasiliek. De kerk fungeerde als parochiekerk voor het Bergkwartier en de buurtschappen op het omringende platteland. Bij de inwijding in 1206 door Albert van Buxhoeveden, stichter en bisschop van de Letse stad Riga en oprichter van de Orde van de Zwaardbroeders, werd de kerk toegewijd aan Sint Nicolaas, de schutspatroon van kooplieden en schippers van wie velen zich in het Bergkwartier vestigden.
Na bijna vier eeuwen als Katholieke kerk in gebruik te zijn geweest ging de Bergkerk in 1580 over naar de Protestanten. Zij verwijderden alle altaren en de rest van het Rooms-Katholieke interieur, maar een restant van één van de altaarstenen is bewaard gebleven en nog terug te vinden in de vloer direct voor het hoogkoor. Een houten Christusbeeld was vlak daarvoor verstopt in een nis achter de preekstoel en werd pas in de 20e eeuw weer ontdekt tijdens een grote restauratie, dit beeld bevindt zich nu in de vaste collectie van het Museum De Waag. De kerk is in 1964 overgedragen aan de Gemeente Deventer. De kerk was toen in een bouwvallige staat door vele jaren achterstallig onderhoud.
Bij een grote restauratie in de jaren ’70 werden het dakbeschot en alle leien vervangen en werden ook alle plafond- en muurschilderingen gerestaureerd (kijk vooral ook naar boven!). Verder werden alle graven geruimd omdat er toen vloerverwarming werd aangelegd. De kerk heeft vanaf 1980 een culturele bestemming gekregen en sindsdien worden er exposities van beeldende kunst georganiseerd. Het beheer is momenteel in handen van evenementenbureau dEVENTer. Zij draagt zorg voor het dagelijks beheer, de cultuur toeristische exploitatie en de culturele programmering.
Nomadisch Monument voor Gaza
Het Nomadisch Monument voor Gaza is een reizende kunst-installatie die herdenkt, bewust maakt en aanzet tot gesprek. Het monument brengt het aantal slachtoffers in Gaza in beeld en nodigt uit tot reflectie. Het is een monument voor mede-menselijkheid.
Door een hekwerk van vilten pilaren kunnen bezoekers als het ware Gaza binnenstappen en daar de beklemming voelen van het opgesloten zijn. Aan de binnenzijde van de pilaren is het aantal slachtoffers te zien, een indringende ervaring. De zachte vloer en het geluiddempende vilt versterken de verstilling. Op het vloerkleed is de plattegrond van Den Haag te zien, de internationale stad van vrede en recht. Zo wordt zichtbaar hoe klein en kwetsbaar Gaza eigenlijk is. De kustlijn van Gaza is 41 km lang en slechts 6-12 km breed.
Ieder streepje, dat met de hand op de pilaren is ingebrand, staat voor een omgekomen inwoner van Gaza. Iedere dag om 16 uur vindt een ritueel plaats waarbij wordt stilgestaan bij volgende slachtoffers. Elk nieuw streepje wordt ingebrand met een soldeerbout tijdens het herdenkingsritueel. De pilaren zijn aan de buitenkant gevuld met zakken meel, ook als symbool voor het feit dat voedsel Gaza niet in kan.
Het Nomadisch Monument voor Gaza is geadopteerd door Unesco. Met de toekenning van patronage onderstreept de Nederlandse UNESCO Commissie het belang van culturele expressie en van de bijdrage die kunst en cultuur kunnen leveren aan dialoog, veerkracht en vrede.
Helden van de hulpverlening
Alle 36 ziekenhuizen in Gaza zijn sinds 7 oktober doelwit geweest van Israëlische aanvallen en geen enkel ziekenhuis is nog volledig operationeel. Ambulances rijden nauwelijks meer. Er is gebrek aan alles: apparatuur, medicijnen, brandstof en schoon drinkwater. Het vrijwel complete systeem van de gezondheidszorg is verwoest.
De beelden van chirurgen die zonder pijnstilling en bij het licht van een zaklantaarn of mobiele telefoon operaties uitvoerden zijn even bizar als hartverscheurend.Honderden patiënten zijn bij de bombardementen van de ziekenhuizen om het leven zijn gekomen en begraven in massagraven naast de ziekenhuizen.
En toch blijven hulpverleners met gevaar voor eigen leven, hulp verlenen. Zij tonen ongekende veerkracht en zijn de echte helden. Het is niet te bevatten hoeveel hulpverleners zijn omgekomen en vermoord tijdens hun werk in Gaza (meer dan 250).
Voor elke omgekomen hulpverlener is een portret geplaatst in het koor. De plaats waar de mis of eredienst plaatsvond. Deze eredienst is speciaal voor hen.
Mounira Al Solh
De Libanees-Nederlandse kunstenaar Mounira Al Solh (Beiroet, 1978) maakt kunstwerken op papier, performances, borduurwerk en filmwerken over trauma, verlies, migratie, veerkracht en herinnering. Haar werk is sociaal-politiek geëngageerd en tegelijkertijd poëtisch escapistisch. Ze gebruikt mondelinge overleveringen, multidisciplinaire samenwerkingen, mythes en woordspelingen om geschiedenissen op zowel persoonlijke als universele schaal te belichten. In 2024 vertegenwoordigde Al Solh Libanon op de 60e Biënnale van Venetië.
Haar werk is geïnspireerd door de aanhoudende conflictsituatie in het Midden-Oosten, waaronder de voortdurende bombardementen in Syrië, Libanon en Gaza. Hierin verweeft Al Solh persoonlijke herinneringen aan haar jeugd tijdens de Libanese burgeroorlog met verhalen over verandering en verzet. Hiermee wil ze een taal creëren die nationaliteit en geloofsovertuiging overstijgt. De oorlog is veelvuldig aanwezig in de werken van Mounira Al Solh, maar uiteindelijk gaan ze vooral om overleven.
De installatie White bags in a silent space vraagt om een moment van verstilling. De witte zakken hebben in oorlogstijd meerdere betekenissen. Ze worden gebruikt door mensen die hun huis zijn kwijtgeraakt om hun bezittingen mee te nemen, op weg naar een tijdelijk of nieuw onderkomen. Ze dienen ook om het puin van gebombardeerde huizen te verzamelen, als een eerste stap in het opruimen en opnieuw beginnen. Op de zakken in deze installatie zijn woorden van rouw en verdriet geborduurd. Ze verwijzen naar begrafenisrituelen die onder zulke omstandigheden vaak niet meer mogelijk zijn, en naar de menselijke behoefte om verlies toch een plaats te geven. De installatie symboliseert zowel verdriet als volharding.
Welcome to Gaza
“Welcome to Gaza” presenteert twee gezichten van Gaza gezien door de ogen van tieners voor en na 7 oktober 2023.
In een tentoonstelling van de Art Academy for Young Talent (Khan Yunis) in 2023 geven kinderen in hun schilderijen een inkijkje in dagelijkse leven in Gaza. Ze zijn trots en dromen van een mooie toekomst. De schilderijen stralen levenslust uit en kenmerken zich door warme kleuren en liefdevolle taferelen.
Dan volgt de verschrikkelijke aanslag van 7 oktober, die alles maar dan ook alles verandert, zowel voor Israël als voor Palestina. Meer dan 1200 Israëliërs komen om, 251 Israëliërs worden gegijzeld. Het leed is niet te overzien.
Hoop slaat om in verwoesting, angst en verdriet. Gaza wordt grotendeels verwoest en er komen meer dan 72.000 Palestijnen om het leven.
De Art Academy maakt een nieuwe serie kunstwerken en heet nog steeds “Welcome to Gaza”, maar de schilderijen zijn hartverscheurend.
Ondanks alles blijven de kinderen ongelooflijk veerkrachtig. Elke nis in de presentatie bevat een schilderij van voor 7 oktober 2023 en een schilderij van na 7 oktober 2023 met begeleidende teksten. De serie van voor 7 oktober bevat enkele originelen. De overige nissen bevatten reproducties omdat we helaas de originele werken niet kunnen tonen; deze werken kunnen Gaza niet verlaten.
Een Hoop Stippen
Kinderen van Montessorischool ‘Wij de Wereld’ en Daltonschool ‘De Hagenpoort’ uit Deventer hebben hun eigen lieveheersbeestje gemaakt. Het is een insect dat opkomt tegen zinloos geweld en symbool staat voor hoop en diversiteit, vanwege de variëteit aan kleuren.
Daarnaast staat het voor geluk en voorspoed, liefde en bescherming. Allemaal aspecten die kinderen uit oorlogsgebieden goed kunnen gebruiken. Door de veelheid van deze insecten ontstaat er een spoor door de Bergkerk, een zwerm van hoop.
Dit kunsteducatie project is opgezet en uitgevoerd door kunstdocenten Floor Coolsma en Jojanneke Dekens in opdracht van Artply.
Gaza Travel Agency
Gaza Travel Agency is een collectief van Palestijnse, Joodse en Internationale vrijwilligers een denkbeeldig reisbureau presenteren dat de terugkeer van Gazaanse vluchtelingen naar hun voorouderlijke steden ontwerpt.
Het is een speculatieve en participatieve ontwerpervaring, geïnspireerd op de praktische plannen van historicus Dr. Salman Abu Sitta voor de terugkeer van Palestijnse vluchtelingen. Het nodigt bezoekers uit om de routes, mogelijkheden en emoties van terugkeer te visualiseren, niet te debatteren.
Sinds 1948 is meer dan 80% van de Gazaanse bevolking vluchteling geweest, waarvan 50% kinderen zijn. Ze werden verdreven uit dorpen en steden, waarvan de meesten volgens recente officiële gegevens nog steeds leeg zijn op Israëlisch grondgebied.
Ballingschap houdt hen misschien in leven, maar het is ver weg, logistiek complex, duur en onrechtvaardig. En waarschijnlijk een enkele reis.
Terugkeren is meestal te voet mogelijk, direct beschikbaar, kosteneffectief en rechtvaardig.
Het recht op terugkeer is stevig verankerd in het internationaal recht en is sinds 1949 meer dan 135 keer door de Algemene Vergadering van de VN bevestigd. Toch blijft het ontkend. Het Gaza Travel Agency wil het recht op terugkeer weer in de schijnwerpers zetten, niet als een abstracte oplossing, maar als een tastbaar project, dat het enige menselijke en aanvaardbare lot vertegenwoordigt voor Palestijnen die naar Gaza zijn verdreven, een plek die nu onleefbaar is geworden.
De Kracht van Taal
Wat gebeurt er als we luisteren naar een taal die we niet begrijpen? Voelen we dan nog steeds de hartslag? In een wereld die worstelt met de uitholling van de democratie en diepe sociale ongelijkheid, worden we vaak verdeeld door de middelen die ons juist zouden moeten verbinden: onze woorden. Wanneer we een taal niet begrijpen, stoppen we vaak met luisteren.
Dit experiment daagt die stilte uit. Het onderzoekt wat er overblijft wanneer de letterlijke
betekenis van spraak wordt weggehaald, waardoor alleen de rauwe, ruimtelijke energie van
geluid overblijft. In de context van “Macht Verspreiden” suggereert dit werk dat ware macht niet zit in concentratie of controle, maar in decentralisatie en empathie. Het is de eenvoudige, gedeelde handeling van het samen luisteren en voelen—het creëren van een
ruimte waar begrip wordt gevoeld voordat het wordt uitgesproken.
In dit experiment vroeg Mohammed Abushaban studenten om te luisteren naar de klanken van vreemde talen die zij niet spraken. Hoewel ze de woorden niet kenden, bewogen ze hun lichaam op het ritme en het “gevoel” van de klanken. Met behulp van lichten en een camera legde hij deze bewegingen vast als lichtschilderingen.
Het resultaat is een visuele vorm van kalligrafie gecreëerd door het menselijk lichaam. Het laat zien dat er onder onze verschillende talen een gedeelde menselijke verbinding bestaat. Deze “kracht van taal” bewijst dat we elkaar kunnen begrijpen en respecteren door de eenvoudige handeling van het samen luisteren en voelen.
De Architectuur van Volharding
De Architectuur van Volharding schetst een wereld waarin culturele identiteit de ultieme infrastructuur vormt. Een torenhoog wit architectonisch raamwerk verbeeldt een plek die haar hartslag heeft verloren—het skelet van een vergeten toekomst. Door Palestijnse patronen in deze structuur te verweven, transformeert het werk een plek van verlating in een beschermd toevluchtsoord. Het suggereert dat erfgoed blijft voortbestaan, zelfs wanneer de fysieke omgeving om ons heen bezwijkt.
De kern van dit werk is een onderzoek naar Tatreez (traditioneel Palestijns borduurwerk). Waar Tatreez historisch gezien vooral wordt toegepast op textiel en aardewerk, verlegt dit project de grenzen van dit medium. Door deze patronen te integreren in de gebouwde omgeving, onderzoekt het werk hoe traditionele motieven vertaald kunnen worden naar architecturale vormen en wordt de reikwijdte van culturele expressie getest.
Oorspronkelijk geconcipieerd tijdens een speculatieve workshop met een “cyberpunk” -thema aan ArtEZ, verbeeldde dit project de heractivering van de Zwolse Spoorzone na 50 jaar verwaarlozing. Vandaag de dag is dit concept geëvolueerd en aangepast voor Hoop voor Gaza. De overlevingsdrang van de verzamelaar is herschreven als een eerbetoon aan de onverwoestbare geest van Gaza—een ode aan de “laatste ontwerpers” die hun cultuur en waardigheid bewaren te midden van de ruïnes. Dit werk is ontwikkeld binnen Corpo Real, een internationale Master Interior Architecture aan ArtEZ. Dit programma richt zich op de eindeloos veranderende relatie tussen het lichaam en de ruimte, waarbij we onderzoeken hoe de menselijke vorm en geschiedenis hun plek opeisen binnen de gebouwde omgeving.
Mohammed Abushaban woont in Zwolle, Nederland. Hij is een architect, ruimtelijk ontwerper en onderzoeker met een passie voor technologie, technische details en maatschappelijke vraagstukken, die hij probeert te integreren in zijn architecturale werk. Door in het Midden-Oosten, Zuidoost-Azië en Europa te hebben gewoond, is hij in aanraking gekomen met diverse culturen en bouwstijlen, wat zijn perspectief heeft verbreed. Hij is altijd leergierig naar nieuwe methoden, het ontwikkelen van vaardigheden en het op de hoogte blijven van de laatste trends. Hij streeft naar een objectieve en onbevooroordeelde aanpak en is voortdurend op zoek naar zowel persoonlijke als professionele groei.
Vredesatelier
Tijdens de Vredesweek 2025 las een groep mensen de namen voor van de Palestijnse én Israëlische burgerslachtoffers in Gaza. Dit heeft een vervolg gekregen in een project waarin jong en oud samen een kunstwerk maken voor vrede, want VREDE maken we samen: de vredesateliers.
Mensen uit Deventer en omgeving willen, vanuit betrokkenheid bij de slachtoffers van de oorlog in Gaza, bijdragen aan vrede en medemenselijkheid. Op 8 April vanaf 16:00-18:30 vindt het vredesatelier plaats in de Bergkerk Deventer. Onder begeleiding van kunstenaars gaan de deelnemers aan de slag (vooraf aanmelden bij Deventer-Vredesweek).
Elke maand kunnen mensen met een diversiteit aan culturele en religieuze achtergronden en leeftijden, binnenlopen bij een Vredesatelier, telkens op een andere plek in Deventer en omgeving. In een informele sfeer van ontmoeting en dialoog gaan ze aan de slag met een kunstwerk. Het kunstwerk wordt in de Vredesweek (18-27 September 2026) gepresenteerd.
Nederland in de schaduw van Gaza
Met Lotfi El Hamidi, historicus en journalist. Onlangs verscheen van hem Stakkers en wolven. In de schaduw van Gaza. Sinds 2025 is hij redacteur bij De Groene Amsterdammer. Daarvoor was hij columnist en redacteur bij NRC. Zijn boek Generatie 9/11. Migratie, diaspora en identiteit werd genomineerd voor de PrinsjesBoekenprijs 2023.
Met Aisja Hamed, de Palestijns-Nederlandse medeoprichtster van Fikra Magzine. Dit Palestijnse literaire tijdschrift, opgezet vanuit Ramallah in 2023, is zowel online als in print beschikbaar in boekhandels wereldwijd. Aisja werkte voorheen als diplomaat en richt zich momenteel op haar werk als hoofdredacteur voor Fikra, docentschap Midden-Oosten Studies aan de Rijksuniversiteit Groningen, en consultancy voor organisaties zoals The Rights Forum.
Met Ingrid Rollema, beeldend kunstenaar en mede oprichter van de Hope Foundation, een organisatie die al ruim dertig jaar in Gaza kunst onderwijst aan kinderen. Daarnaast is ze de initiatiefnemer van het project ‘Stemmen uit Gaza’. Literatuur uit Gaza is nagenoeg onbekend in Nederland en Vlaanderen. Uitgeverij Jurgen Maas en de Hope Foundation publiceren daarom vijf jaar lang ieder jaar ten minste één niet eerder in het Nederlands vertaalde Palestijnse roman of verhalenbundel. Voor de keuze wordt samengewerkt met vertaalster Djûke Poppinga en Ton van de Langkruis, oprichter en oud-directeur van het Haagse literatuurfestival Winternachten, en een team van literaire specialisten in Gaza. De eerste titel in de serie, Een tuin voor verloren benen, van Mahmoud Jouda, werd gekozen in september 2023 en verscheen in april 2024. De tweede titel, de verhalenbundel De man die achteromkeek van Amer Almassri, verscheen in juni 2025. In mei dit jaar verschijnt Niemand op de begraafplaats van Shrouq Dogmosh.
Met een column van Asha ten Broeke, schrijver en vaste columnist bij de Volkskrant en OneWorld. Asha ten Broeke is een van de drijvende krachten achter de sit-ins voor Palestina in Deventer.
Moderatie door Jorie Horsthuis, politicoloog en journalist voor onder meer de Volkskrant, de Correspondent en De Groene Amsterdammer. Ze is medeoprichter van De Facto, een platform over betwiste grenzen.
Cantiamo
Cantiamo, een a capella koor onder leiding van Wim Klaassen, zingt drie- tot zes stemmige Renaissancemuziek. Hun repertoire bestaat onder andere uit werken van Alonso Lobo, Thomas Tallis, Josquin, Desprez, Cristobal de Morales, Palestrina en Hildegard van Bingen.
Tijdens de expositie “Hoop voor Gaza” komen zij met een kort, aangepast programma.
Blik-opener
Alke Liebich (Berlijn, 1963) woont en werkt al ruim 30 jaar in Nederland. Zij is predikant, voorzitter van de Vereniging van Vrijzinnige Protestanten, schrijver en eindredacteur van Relivant.
Alke is een mens van verhalen, van beelden en kleuren. Verbeelding is een belangrijk middel om dichter bij het wezenlijke te komen. Uiteindelijk zijn daarvoor ook woorden nodig, maar beeldtaal verruimt de mogelijkheden.
In haar beeldend verhaal over Palestina gaat ze in op haar ervaringen als onafhankelijk waarnemer op de Westbank (EAPPI).
Haar waarnemingen gaan verder dan een ooggetuigenverslag. Ze plaatst ze in een breder perspectief en gaat op zoek naar de grote lijnen. Wat gebeurt hier eigenlijk? Wat betekent dat voor de toekomst? Een ware blikopener.
Zij was een getuige van het dagelijks leven op de Westbank en een tijdelijke reisgenoot in angst, zorgen, geloof en hoop. Men gaat vaak voor de gemakkelijke keuze: voor diegene met wie we ons het meest verwant voelen. En men doet er verder het zwijgen toe. Maar dat is geen oplossing.
Etty Hillesum
Interactieve sessie onder begeleiding van medewerkers van het Etty Hillesum Centrum om de begrippen medemenselijkheid, hoop en veerkracht met elkaar te verdiepen.
Esther (Etty) Hillesum (Middelburg, 15 januari 1914 – Auschwitz, ca. 30 november 1943), geboren in een Joods-Nederlandse familie, kreeg in 1981 bekendheid door de publicatie van een bloemlezing uit haar dagboek, 38 jaar nadat zij in Auschwitz werd vermoord.
Etty koos ervoor om niet onder te duiken en verbonden te blijven met het lot van haar volk. In haar gedachtegoed legt zij verantwoording af van haar groeiend geloof in de menselijke mogelijkheden. Zij is onverzettelijk en ontpopt zich als een onconventioneel denkster naar een wijsheid en ethiek die onder alle omstandigheden van het leven geldig blijven.
Haar gedachtegoed is vastgelegd in haar dagboeken en brieven. Daaruit zijn pakkende citaten voortgekomen, die gebruikt worden als aanleiding voor gesprek en dialoog.
De set citaten is geïnspireerd op het Israëlisch/Palestijns vredesproject Ettyhillesumcards.
Close your eyes Hind
Nadat tankvuur haar familie ombrengt, blijft de zesjarige Hind in Gaza met haar nichtje achter in een verwoeste auto.
Omsingeld door tanks proberen ze zich staande te houden. Maar de hulpdiensten komen pas wanneer het leger toestemming geeft.
Regisseur Amir Zaza won met Close Your Eyes Hind het Gouden Kalf Beste Korte Film op het Nederlands Film Festival en is aanwezig voor een nagesprek.
Amir Zaza maakte deze film omdat hij niet kon blijven zwijgen, terwijl er elke dag onschuldige burgers sterven in Gaza. Noodgedwongen heeft hij de film ook zelf geproduceerd. Dankzij meer dan 100 welwillende mensen en medewerking van non-profit organisaties, verhuurbedrijven en een virtuele productie studio is deze film tot stand gekomen.
Gaza een geschiedenis
Duizenden jaren langs was Gaza een kooppunt van handel, politiek en economische ontwikkeling. De regio kende voorspoed. Hoe scherp steekt dat verleden af tegen het heden. Sinds 7 oktober 2023 is Gaza vrijwel dagelijks in het nieuws vanwege de verwoestende oorlog. Ongeveer 90 procent van de woningen is beschadigd of verwoest en veel inwoners leven onder primitieve omstandigheden.
Jan-Auwke Diepenhorst schetst de complexe geschiedenis van Gaza in deze smalle landstrook vanaf de oudheid tot nu, met nadruk op de periode sinds de negentiende eeuw. Hij biedt een helder overzicht, maar ook verrassende inzichten, die vastgeroeste beelden doorbreken. Hij laat zien hoe Gaza’s gelaagde verleden het heden in een ander licht zet.
Jan-Auwke Diepenhorst was docent geschiedenis en directeur van verschillende hbo-opleidingen van Hogeschool Saxion. Hij is gespecialiseerd in de geschiedenis van het Midden-Oosten en de Koude Oorlog. Het thema Israël en Palestina heeft al decennialang zijn grote belangstelling.
Eerder verscheen van hem “Rivalen in het beloofde Land”
Hope Foundation
De Hope Foundation stimuleert kinderen in Gaza om via lessen in kunst en cultuur te denken over een betekenisvolle toekomst. De Stichting werkt hiervoor uitsluitend met lokale partners. Zoals de breakdance-academie, een open studio voor getraumatiseerde en gemutileerde kinderen, academie voor jong talent, waar theater- en schilderlessen worden gegeven, basisschool “We still have a Future”, cinema in the camp, reizend theater, poppenkast en diverse kleine initiatieven van Palestijnse kunstenaars en docenten. Alle initiatieven van de Stichting komen van mensen uit Gaza zelf. De Hope Foundation is meer dan 33 jaar actief in Gaza. Gedurende de genocide is het werk van HOPE sterk uitgebreid. Op dit moment werken er ongeveer 60 kunstenaars, trainers, docenten en vrijwilligers in Gaza.
Via de QR-code kunt u direct doneren aan de Hope Foundation. De donaties komen geheel ten goede aan de kinderen in Gaza.
